Η παρακάτω ομιλία από την Ελένη Ρουμελιώτη, Πρόεδρο στη λέσχη Lions Χάλκης, καθηγήτρια φιλόλογο, στην ημερίδα για την "Επανάσταση του 1821 στα νησιά ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία", αναφέρεται στη Χάλκη και στη Κάρπαθο, και δεν αποτέλεσε απλώς μια ιστορική αναδρομή. Ήταν ένα ζωντανό ταξίδι στη δύναμη των ακριτικών νησιών του Νότιου Αιγαίου, στους ανθρώπους που, παρά τη φτώχεια, την απομόνωση και τον κίνδυνο, επέλεξαν να σταθούν απέναντι στην Ιστορία με αξιοπρέπεια και θάρρος.
Το κείμενο της ομιλίας της κ. Ρουμελιώτης έχει ως εξής:
"Σήμερα δε στεκόμαστε απλώς απέναντι στην Ιστορία .
Στεκόμαστε απέναντι σε ανθρώπους . Σε νησιώτες λιτούς, περήφανους, δοκιμασμένους, που όμως, όταν ήρθε η ώρα, ύψωσαν το ανάστημα τους και συνέβαλαν στον αγώνα του 1821!
Η Χάλκη , η Κάσος , και η Κάρπαθος -τρία μικρά νησιά της Δωδεκανήσου- δεν είχαν την πολυτέλεια των μεγάλων στρατιωτικών σωμάτων. Δε διέθεταν πλούτο κρατών. Είχαν όμως κάτι βαθύτερο: ναυτική γνώση, εμπορική δραστηριότητα και κυρίως βαθιά ριζωμένη την έννοια της ελευθερίας.
Το βιοτικό επίπεδο πριν την Επανάσταση.
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της προσφοράς τους ,
πρέπει να αναλογιστούμε πώς ζούσαν.
Στις αρχές του 19ου αιώνα:
Τις τελευταίες δεκαετίες πριν το 1821 , η Χάλκη , η Κάσος και η Κάρπαθος ζούσαν μια περίοδο οργασμού . Η συνθήκη του Κιουτσούκ- Καϊναρτζή (1774) επέτρεπε στα πλοία τους να ταξιδεύουν με τη ρωσική σημαία , ανοίγοντας τους δρόμους της Μαύρης Θάλασσας.
Η Κάσος με πληθυσμό περίπου 6.000-7.000 κατοίκους,
αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα ναυτικά κέντρα του νοτιοανατολικού Αιγαίου. Διέθετε στόλο που υπολογίζεται σε 100 έως 120 πλοία , τα οποία δραστηριοποιούνταν σε όλη τη Μεσόγειο. Οι κάτοικοι απολάμβαναν ένα σχετικά υψηλό επίπεδο ζωής για τα δεδομένα της εποχής , αποτέλεσμα της εμπορικής και ναυτικής τους δραστηριότητας. Το νησί είχε μετατραπεί σε ένα τεράστιο ναυπηγείο. Οι Κασιώτες “έχτιζαν” καράβια με ξυλεία από τη Μικρά Ασία, δημιουργώντας έναν στόλο που ανταγωνιζόταν αυτόν της Ύδρας.
Η Κάρπαθος με πληθυσμό 8.000-10.000 κατοίκους , είχε περισσότερο αγροτικό και κτηνοτροφικό χαρακτήρα . Η ζωή ήταν λιτή αλλά οργανωμένη γύρω από την οικογένεια, την κοινότητα και την πίστη. Ταυτόχρονα αναπτυσσόταν μια
ισχυρή τάξη ναυτικών και εμπόρων που συνέδεσαν το νησί με την Αίγυπτο και την Κωνσταντινούπολη.
Η Χάλκη μικρότερη αλλά δραστήρια με 2.000-3.000
κατοίκους , στηριζόταν στη ναυτιλία , το εμπόριο και τη
σπογγαλιεία. Οι Χαλκίτες διατηρούσαν στενές επαφές με μεγάλα εμπορικά κέντρα. Οι Χαλκίτες δύτες θεωρούνταν οι κορυφαίοι της Μεσογείου. Η οικονομική τους ευμάρεια αποτυπώθηκε στα αρχοντικά του Χωριού, χτισμένα ψηλά για προστασία από τους πειρατές. Η ζωή και στα τρία νησιά ήταν δύσκολη, διαποτισμένη, όμως, από αξιοπρέπεια και βαθιά
ελληνική συνείδηση.
Η Κάσος στον Αγώνα- Πρόσωπα και Θυσία
Όταν ξέσπασε η Επανάσταση , η Κάσος δε δίστασε. Άνθρωποι όπως ο Μάρκος Μαλλιαράκης ( ή Μαυρομανώλης) και ο Μιχάηλ Κουτσουράδης πρωτοστάτησαν στον εξοπλισμό πλοίων και στην ένταξη του νησιού στον Αγώνα. Ο Μάρκος Μαλλιαράκης , ο θρυλικός ηγέτης και οργανωτής της άμυνας της Κάσου, έπεσε ηρωικά μαχόμενος κατά το ολοκαύτωμα, προτιμώντας τον θάνατο από την αιχμαλωσία. Ο Θεόδωρος Κανταρτζής: ένας από τους πιο τολμηρούς πλοιάρχους που με το μπρίκι του “Λεωνίδας” προκάλεσε τεράστιες απώλειες στον αιγυπτιακό στόλο. Ο Νικόλαος Ιούλιος: σπουδαίος
ναυμάχος και στρατηγικός νους.
Ο Κασιωτικός στόλος συνεργάστηκε με την Ύδρα και τις Σπέτσες, πραγματοποιώντας επιθέσεις κι αποκλεισμούς κατά των Οθωμανών. Οι επιχειρήσεις του έφτασαν μέχρι τα παράλια της Μικράς Ασίας και της Αιγύπτου προκαλώντας σοβαρά πλήγματα στην οθωμανική ναυσιπλοΐα.
Όμως η τόλμη αυτή δεν έμεινε ατιμώρητη. Το 1824 οι
δυνάμεις του Μεχμέτ Αλί της Αιγύπτου και του γιου του Ιμπραήμ Πασά της Αιγύπτου, επιτέθηκαν στο νησί. Η Κάσος καταστράφηκε ολοσχερώς . Περισσότεροι από 2.000 άνθρωποι σφαγιάστηκαν. Χιλιάδες οδηγήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα. Ένα νησί που τόλμησε να αγωνιστεί για την ελευθερία πλήρωσε με την ίδια του την ύπαρξη.
Η Κάρπαθος- Σιωπηλή δύναμη
Η Κάρπαθος δεν είχε την ίδια ναυτική ισχύ , αλλά η συμβολή της ήταν ουσιαστική και ανθρώπινη.
Αγωνιστές όπως ο Νικόλαος Χριστοφής και ο Εμμανουήλ Μιχαήλ εντάχθηκαν στον Αγώνα πολεμώντας εκτός νησιού.
Χατζηβασίλη και Χατζηγεωργίου υπήρξαν δυο από τις ισχυρότερες οικογένειες που διέθεσαν πλοία και χρήματα για τον εξοπλισμό των τοπικών δυνάμεων. Πρωτόπαπας Καρπάθου υπήρξε ο πνευματικός και ηγέτης που όρκισε τους αγωνιστές και μετέτρεψε τις εκκλησίες σε κέντρα οργάνωσης.
Ο Χατζηλίας Οικονόμου ναυπήγησε ένα πλοίο που έμεινε στην ιστορία ως “το καράβι της Καρπάθου” και το έστειλε στον αγώνα. Παράλληλα, η Κάρπαθος έγινε καταφύγιο.
Μετά την καταστροφή της Κάσου, δέχθηκε πρόσφυγες, προσφέροντας τροφή, στέγη και ελπίδα. Σε μια εποχή φόβου και κινδύνου οι Καρπάθιοι επέλεξαν την αλληλεγγύη, κι αυτή είναι μια μορφή αγώνα εξίσου σπουδαία.
Η Χάλκη - η δύναμη της συνέπειας.
Η Χάλκη μικρή σε μέγεθος αλλά μεγάλη σε ψυχή, συνέβαλε με τον δικό της τρόπο. Ναυτικοί όπως ο Ιωάννης Νικολαίδης και ο Δημήτριος Χατζηγεωργίου συμμετείχαν σε ελληνικά
πλοία του Αγώνα. Αν και δε διασώζονται όλα τα ονόματα των Δημογερόντων της Χάλκης, η συλλογική ηγεσία του νησιού πήρε την ιστορική απόφαση να αρνηθεί τον φόρο του Σουλτάνου το 1821, γνωρίζοντας τις συνέπειες. Ο Νικόλαος Δημητριάδης υπήρξε ενεργό μέλος της Φιλικής Εταιρείας που
συντόνιζε τη μεταφορά όπλων και πυρομαχικών από τη
Μικρά Ασία προς το Αιγαίο.
Η συμβολή της Χάλκης ήταν:
Ναυτική: με πληρώματα
Οικονομική: ενίσχυση των προσπαθειών
Ηθική: με τη διατήρηση του ελληνικού φρονήματος σε ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο γεωγραφικό σημείο.
Η αξία της δε μετριέται σε αριθμούς, αλλά σε σταθερότητα και ήθος.
Σε αυτό το σημείο αξίζει να επισημανθεί ο ρόλος της
νησιώτισσας γυναίκας. Ενώ οι άντρες έλειπαν μήνες στη θάλασσα , οι γυναίκες της Κάσου, της Καρπάθου και της Χάλκης ήταν οι πραγματικοί “διαχειριστές” των νησιών.
Αυτές κράτησαν ζωντανή την παράδοση και αυτές ήταν που αργότερα έμειναν πίσω να υπερασπιστούν τις εστίες τους.
Ο ρόλος της εκκλησίας:
Η εκκλησία ήταν ο συνεκτικός ιστός. Τα μοναστήρια όπως ο Άγιος Γεώργιος ο Χαδιώτης στην Κάσο, δεν ήταν μόνο τόποι λατρείας , αλλά και κρυφά σχολεία και αποθήκες πολεμοφοδίων.
Πολεμικές Στρατηγικές
1)Η τακτική του “Κλεφτοπολέμου” της θάλασσας.
• Λόγω της έλλειψης μεγάλων πολεμικών πλοίων (όπως οι φρεγάτες των Οθωμανών ), οι Ακρίτες χρησιμοποίησαν ταχύπλοα σκάφη , μπρίκια, γαλέτες και τρεχαντήρια.
• Αιφνιδιασμός από τα Στενά: Εκμεταλλεύονταν τα στενά περάσματα ανάμεσα στα νησιά π.χ. το στενό Κάσου-Κρήτης ή Χάλκης - Ρόδου. Παραμόνευαν πίσω από ψηλούς βράχους και νησίδες, όπου τα μεγάλα εχθρικά πλοία δεν μπορούσαν να ελιχθούν και επετίθεντο αστραπιαία.
• Νυχτερινές καταδρομές : χρησιμοποιούσαν το σκοτάδι για να πλησιάσουν τον εχθρικό στόλο. Οι Χαλκίτες, ως έμπειροι δύτες μπορούσαν να πλησιάσουν αθόρυβα τα εχθρικά πλοία προκαλώντας δολιοφθορές στα πηδάλια ή στις άγκυρες.
2) Το μάτι της Χάλκης και τα Σινιάλα υπήρξε μια έτοιμη
τεχνογνωσία και πολεμική στρατηγική από την εποχή των Ενετών
• Οπτικοί τηλέγραφοι: Οι ναυτικοί είχαν αναπτύξει ένα
σύστημα με φωτιές- φρυκτωρίες στις κορυφές των βουνών και σήματα με πανιά κατά τη διάρκεια της μέρας.
Μόλις ο στόλος της Ρόδου έβγαινε στο Αιγαίο , η Χάλκη
ειδοποιούσε την Κάρπαθο και την Κάσο μέσα σε λίγα λεπτά, επιτρέποντας στα ελληνικά πλοία είτε να κρυφτούν είτε να προετοιμάσουν ενέδρα.
3)Η χρήση των πυρπολικών.
Αν και τα Ψαρά και η Ύδρα φημίζονταν για τα πυρπολικά τους, οι Κασιώτες ναυτικοί έγιναν δεξιοτέχνες στη χρήση τους και στο Νότιο Αιγαίο. Μετέτρεπαν παλιά εμπορικά πλοία σε “πλωτές βόμβες” , γεμίζοντας τα με εύφλεκτα υλικά (ρετσίνι, θειάφι ).
Η τακτική απαιτούσε αυτοθυσία: Ο κυβερνήτης του
πυρπολικού έπρεπε να το “κολλήσει” στο εχθρικό πλοίο και να πηδήξει στη θάλασσα την τελευταία στιγμή.
4)|Η τακτική της παραπλάνησης.
Συχνά , ένα μικρό ή γρήγορο πλοίο από την Κάρπαθο ή τη Χάλκη εμφανιζόταν μπροστά στον οθωμανικό στόλο, για να τον παρασύρει σε καταδίωξη. Ο στόλος ακολουθούσε το μικρό πλοίο σε ρηχά νερά ή σε περιοχές με κρυφούς υφάλους (ξέρες) , όπου τα βαριά τουρκικά πλοία προσάραζαν , καθιστώντας τα εύκολο στόχο για τους Κασιώτες κανονιοβολιστές.
Γίνεται , λοιπόν , αντιληπτό, ότι τα τρία νησιά λειτουργούσαν ως ένα ενιαίο πολεμικό σώμα ,
ως η στρατηγική “τρίαινα” του Νότου.
Η Χάλκη - το Μάτι , λόγω της εγγύτητας στη Ρόδο,
παρακολουθούσε κάθε κίνηση του εχθρικού στόλου και
ειδοποιούσε με σινιάλα.
Η Κάσος- η Γροθιά. Ο στόλος της έγινε ο εφιάλτης των
οθωμανών ελέγχοντας το πέρασμα προς την Κρήτη.
Η Κάρπαθος- το Οχυρό. Το δύσβατο έδαφος της έγινε
καταφύγιο , νοσοκομείο με βάση ανεφοδιασμού για τα
ελληνικά πλοία.
Η Χάλκη, η Κάρπαθος, η Κάσος υπήρξαν η καρδιά της
εθνικής μας αξιοπρέπειας. Οι κάτοικοι τους ,οι αδούλωτοι
Ακρίτες του Νότιου Αιγαίου, που τις παραμονές και κατά τη διάρκεια του 1821 έγιναν οι ακοίμητοι φρουροί της ελευθερίας μας.
Τα νησιά αυτά δεν πολέμησαν επειδή ήταν ισχυρά.
Πολέμησαν ενώ γνώριζαν ότι ήταν ευάλωτα. Δεν είχαν
εγγυήσεις. Είχαν μόνο την πίστη ότι η ελευθερία αξίζει
περισσότερο από την ασφάλεια. Κι αυτή η επιλογή είναι που τα καθιστά μεγάλα στη Ιστορία.
Σήμερα τιμούμε όχι μόνο την ιστορία αλλά και τον αγώνα. Γιατί τι είναι η προσφορά αν όχι μια μορφή αγώνα;
Οι νησιώτες της Χάλκης , της Καρπάθου και της Κάσου μάς δίδαξαν ότι ακόμη και οι μικρές κοινωνίες μπορούν να αφήσουν ανεξίτηλα αποτυπώματα ,όταν λειτουργούν με θάρρος, ενότητα και αξίες.
Ένα μικρό νησί, ένα καΐκι , λίγοι άνθρωποι κι όμως μια
καρδιά που χτυπά για την ελευθερία ενός ολοκλήρου έθνους.
Αυτή είναι η δύναμη της Ελλάδας. Αυτή είναι η δύναμη των νησιών μας. Αυτή είναι η οδηγητική φωνή στον βηματισμό του παρόντος".
Η Χάλκη, η Κάσος και η Κάρπαθος απέδειξαν πως το μέγεθος ενός τόπου δεν μετριέται σε έκταση ή δύναμη, αλλά στην ψυχή των ανθρώπων του.
Οι νησιώτες εκείνης της εποχής δεν πολέμησαν γιατί ήταν ισχυροί. Πολέμησαν γιατί αρνήθηκαν να ζήσουν χωρίς ελευθερία. Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο μήνυμα που φτάνει μέχρι τις μέρες μας: ότι ακόμη και οι πιο μικρές κοινωνίες μπορούν να αφήσουν ανεξίτηλο αποτύπωμα στην Ιστορία, όταν πορεύονται με ενότητα, πίστη και αίσθημα ευθύνης.
Σε μια εποχή που συχνά αναζητούμε πρότυπα και αξίες, οι αδούλωτοι Ακρίτες του Νότιου Αιγαίου συνεχίζουν να δείχνουν τον δρόμο.
Σχόλια